Nylon a poliamid — to jest to samo włókno

Nylon a poliamid — to jedno włókno pod dwiema nazwami

Nylon to poliamid. Nie ma między nimi różnicy, bo to nie są dwa materiały — to jedna rzecz nazwana na dwa sposoby. Jeśli stoisz przed dwiema kurtkami i na jednej metce widzisz „100% poliamid”, a na drugiej „100% nylon”, to porównujesz tkaniny z tego samego włókna. Różnić je może gramatura, splot, powłoka i wykończenie — ale nie surowiec.

Nie da się więc odpowiedzieć na pytanie „co lepsze, nylon czy poliamid”, tak samo jak nie da się odpowiedzieć, co lepsze: sól czy chlorek sodu. To jest to samo, a wybór między dwiema metkami z tymi napisami to wybór między nazwami, nie właściwościami.

Prawdziwe różnice w tej rodzinie włókien istnieją — tylko przebiegają gdzie indziej, niż sugeruje pytanie. Poliamidy dzielą się na odmiany, z których w odzieży liczą się dwie: PA 6 i PA 6.6. Tym różnią się realnie, i o tym jest środek tego tekstu. Zanim tam dojdziemy — dwa akapity o tym, skąd w ogóle wzięło się zamieszanie.

Skąd wzięły się dwie nazwy

Poliamid to nazwa chemiczna. Opisuje całą klasę polimerów zbudowanych na wiązaniu amidowym (–CO–NH–) — tym samym typie wiązania, które łączy aminokwasy w białkach, a więc również w wełnie i jedwabiu. Nazwa nic nie mówi o marce ani o producencie, tylko o tym, jak zbudowany jest łańcuch cząsteczki.

Nylon to nazwa handlowa. Włókno opracował zespół Wallace’a Carothersa w laboratoriach DuPonta — pierwsza synteza w 1935 roku, komercyjna nazwa ogłoszona w 1938, premiera pończoch na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939. Nazwa okazała się tak nośna, że przestała być własnością marketingu i weszła do języka potocznego jako określenie całej klasy włókien. Popularna legenda, jakoby „nylon” był skrótem od New York + London, jest nieprawdziwa — DuPont temu zaprzeczył.

I teraz sedno, przez które to zamieszanie w ogóle trafia na metki. Unijne rozporządzenie 1007/2011 o nazwach włókien tekstylnych dopuszcza obie nazwy — w załączniku I to włókno figuruje pod pozycją „poliamid lub nylon”. Producent może więc legalnie napisać jedno albo drugie i oba napisy znaczą to samo. W praktyce ukształtował się podział zwyczajowy, nie prawny: metka odzieżowa i skład procentowy zwykle mówią „poliamid” (albo skrótem „PA”), a opis produktu, branża outdoorowa i marketing mówią „nylon”. Ta sama kurtka bywa więc nylonowa w opisie w sklepie i poliamidowa na wszywce w środku.

Jeszcze jedna nazwa krąży w tym samym obiegu: Perlon. To poliamid opatentowany równolegle w Niemczech przez Paula Schlacka (IG Farben, 1938) — chemicznie odmiana PA 6, historycznie konkurent nylonu DuPonta z drugiej strony Atlantyku. Na polskich metkach z drugiej połowy XX wieku pojawiały się też krajowe nazwy handlowe tego samego włókna, takie jak Stilon.

PA 6 a PA 6.6 — jedyna różnica, która naprawdę istnieje

Tu jest odpowiedź na pytanie, które czytelnik zwykle zadaje pod spodem, pytając o nylon i poliamid: czy w tej rodzinie w ogóle coś się od czegoś różni? Tak — ale nie nazwy, tylko dwie odmiany polimeru.

PA 6 powstaje z polimeryzacji kaprolaktamu — jednego monomeru. PA 6.6 powstaje z połączenia dwóch: kwasu adypinowego i heksametylenodiaminy. Stąd cyfry w nazwach: liczba atomów węgla w cząsteczkach wyjściowych. To realnie dwa różne polimery, z odczuwalnie różnymi parametrami.

Praktyczne przełożenie tych liczb jest takie: PA 6.6 lepiej znosi tarcie i wysoką temperaturę, dlatego trafia do sprzętu, który ma się nie przecierać — plecaki, tkaniny techniczne, wzmocnienia odzieży roboczej, tkaniny Cordura. PA 6 jest tańszy, miększy i głębiej się barwi, dlatego dominuje w odzieży codziennej, rajstopach i bieliźnie, gdzie liczy się dotyk i kolor, a nie odporność na ocieranie o skałę.

A teraz uczciwa część. Na metce ubrania tego rozróżnienia i tak nie znajdziesz. Producent odzieży pisze „poliamid” albo „nylon” i na tym kończy — rozporządzenie o nazwach włókien nie wymaga podawania odmiany polimeru, a marki tego nie robią z własnej woli. Oznaczenie „PA 6.6” zobaczysz w karcie technicznej plecaka, w specyfikacji tkaniny outdoorowej albo w opisie przędzy — nie na wszywce T-shirtu. Jeśli kupujesz rajstopy, skarpety albo kurtkę w sklepie, ta wiedza pozostanie ciekawostką: różnica między PA 6 a PA 6.6 w gotowym ubraniu jest mniejsza niż różnica między dwiema tkaninami z tego samego PA 6, uszytymi w innej gramaturze.

Cordura, Tactel, Perlon, Meryl — nazwy handlowe tej samej rodziny

Producenci mnożą nazwy szybciej, niż chemia mnoży włókna. Wszystkie poniższe to poliamid — czyli nylon — w konkretnej odmianie i konstrukcji przędzy.

• Cordura (Invista) — poliamid o bardzo wysokiej odporności na ścieranie, standard plecaków turystycznych, toreb i odzieży roboczej. Liczba z literą D oznacza denier, czyli grubość przędzy: 500D wystarczy na plecak miejski, 1000D to sprzęt wyprawowy.
• Tactel (Invista) — cienki, miękki poliamid pozycjonowany jako „druga skóra”. Bielizna, stroje kąpielowe, odzież przylegająca.
• Supplex (Invista) — poliamid o wykończeniu przypominającym w dotyku bawełnę. Legginsy, odzież sportowa i jogowa.
• Meryl (Nylstar) — rodzina przędz z poliamidu 6.6, produkowana w Hiszpanii, kierowana głównie do wyrobów pończoszniczych, bielizny i odzieży przylegającej.
• Perlon — historyczna niemiecka nazwa poliamidu 6, dziś spotykana raczej na starszych metkach, w szczotkach i strunach niż w nowej odzieży.
• ECONYL (Aquafil) — poliamid z recyklingu: sieci rybackie, dywany, odpady przemysłowe. Właściwości takie jak włókna pierwotnego, ślad środowiskowy mniejszy.

Reguła jest prosta: nazwa technologii na metce nie oznacza innego włókna, tylko inną klasę wykonania tego samego włókna. Cordura i Tactel to oba poliamidy — różnią się grubością przędzy, wykończeniem i przeznaczeniem, nie chemią. Nazwy z segmentu outdoor (Cordura, Pertex, Ripstop) rozbieramy szczegółowo w artykule o nylonie, a nazwy modowe i bieliźniane — w encyklopedii poliamidu.

Jak czytać metkę — PA, poliamid, nylon

Wszystkie cztery zapisy poniżej znaczą jedno i to samo włókno.

• „PA” — skrót normatywny dla poliamidu, stosowany w składzie procentowym. Zobaczysz go najczęściej w zestawieniach typu „88% PA, 12% EA”.
• „Poliamid” — pełna nazwa z rozporządzenia, najczęstsza na metkach odzieży sprzedawanej w Polsce.
• „Nylon” — ta sama nazwa w wersji handlowej, również dopuszczona przez przepisy. Częstsza w odzieży outdoorowej, sprzęcie i w opisach produktów niż na samej wszywce.
• „100% nylon” — informacja, że tkanina jest w całości z tego włókna. Mówi o składzie, nie o jakości: 100% nylon opisuje zarówno plecak z Cordury 1000D, jak i najtańszą wiatrówkę z sieciówki.

Skróty na metkach reguluje norma PN-ISO 2076. Warto znać zasadę, ale nie ma sensu uczyć się kodów na pamięć — pełną metodologię odczytu składu opisujemy w przewodniku skład ubrań — jak czytać metkę.

Czego metka nie powie: odmiany polimeru (PA 6 czy PA 6.6), grubości przędzy w odzieży (denier podawany jest w rajstopach i sprzęcie, rzadziej w ubraniach) i rodzaju powłoki. Jeśli tkanina ma wykończenie wodoodporne, szukaj osobnej informacji — a przy powłokach warto sprawdzić oznaczenie „PFC-free”.

Skoro to jedno włókno — czym różni się od poliestru

To jest pytanie, które ma sens i na które istnieje odpowiedź. Poliamid i poliester to dwie różne rodziny włókien syntetycznych — inne wiązanie chemiczne, inne zachowanie w noszeniu. Poliamid chłonie około 4% wilgoci, poliester około 0,4%; poliamid jest odporniejszy na ścieranie i bardziej sprężysty, poliester szybciej schnie, nie żółknie na słońcu i jest kilkakrotnie tańszy w surowcu.

Pełny rozbiór tej różnicy — z tabelą właściwości i decyzją dla dziewięciu typowych sytuacji zakupowych — znajdziesz w porównaniu poliamidu z poliestrem. Jeśli interesuje Cię strona sprzętowa (plecak, kurtka techniczna, namiot, oznaczenia Cordura i Pertex), to samo porównanie od strony outdooru prowadzimy w tekście nylon a poliester. Nazwa „mikrofibra” mieszkać może w obu rodzinach — nie oznacza włókna, tylko jego grubość, i bywa poliamidowa albo poliestrowa.

Dwie rzeczy, o których warto pamiętać niezależnie od nazwy na metce. Poliamid to plastik z ropy naftowej — w plecaku, kurtce z membraną, uprzęży i skorupie namiotu jest dokładnie na swoim miejscu, bo tam tkanina ma być mocna i chronić przed wodą, a nie oddychać skórą. W bieliźnie, piżamie i wszystkim, co nosisz przy ciele przez osiem godzin i dłużej, pierwszym wyborem pozostają włókna naturalne i celulozowe — bawełna, wełna merino, modal, lyocell — także wtedy, gdy syntetyk stanowi tylko część mieszanki. Wyjątkiem, w którym poliamid poprawia ubranie noszone blisko skóry, jest domieszka 20–30% w skarpecie z wełny albo 5–15% w garniturze: tam wzmacnia miejsca, które przecierają się pierwsze, nie odbierając wełnie oddychalności. Ten sam poliamid z elastanem jest też jedynym praktycznym rozwiązaniem w rajstopach.

Druga rzecz: każde pranie odzieży syntetycznej uwalnia mikrowłókna plastiku do ścieków — dotyczy to poliamidu tak samo jak poliestru. Pranie w pełnym bębnie i w niskiej temperaturze emisję ogranicza, ale nie usuwa. Problem rozwiązuje się u źródła — wyborem włókna tam, gdzie syntetyk nie pełni żadnej funkcji technicznej.

Źródła

Przepisy i normy:

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1007/2011 w sprawie nazewnictwa włókien tekstylnych — załącznik I, pozycja „poliamid lub nylon”. eur-lex.europa.eu
• PN-ISO 2076:2021 — Tekstylia. Włókna chemiczne. Nazwy ogólne.

Patenty i historia:

• Wallace H. Carothers / DuPont (1935–1938) — synteza i patent poliamidu 6.6
• Paul Schlack / IG Farben (1938) — patent poliamidu 6 (Perlon)

Marki i producenci przędz:

• Invista — Cordura, Tactel, Supplex
• Nylstar — Meryl, przędze z poliamidu 6.6
• Aquafil — ECONYL, poliamid z recyklingu